Da li ste znali da je na današnji dan prije 2018 godina prvi put spomenuta rijeka Bosna?

Jedan od najznačajnijih historijskih međaša područja Bosne i Hercegovine je Batonov ustanak (Veliki ilirski ustanak) koji je trajao od 6. do 9. godine nove ere. Upravo za ovaj događaj se veže i prvo spominjanje rijeke Bathinus, koja se identifikuje s Bosnom.

U šestoj godini prije nove ere Rimom je vladao princeps (car) August, i činilo se da je država na vrhuncu moći. Dok se Tiberije, Augustov sin, spremao za pohod protiv Markomana koji su naseljavali današnju Češku, došla je vijest o ustanku u unutrašnjosti provincije Ilirik.

Ovaj ustanak se u historiografiji prepoznaje po nazivu Batonov ustanak, po svom vođi Batonu koji je potjecao iz ilirskog naroda Dezitijata, koji je obitavao u gornjem i srednjem toku rijeke Bosne. Ustanak se brzo rasplamsao među drugim ilirskim skupinama i postao jedan od najvećih izazova pred kojim se našao Rim. Za gašenje ustanka u konačnici je, prema rimskom historičaru Svetoniju, bilo angažovano čak 15 rimskih legija uz pomoćne trupe. Koliko je ova cifra velika pokazuje to da je Rim u tom trenutku na raspolaganju imao 28 legija.

Osim Batona iz naroda Dezitijata jedan od najistaknutijih vođa je bio i Baton iz naroda Breuka koji su naseljavali područje današnje istočne Slavonije. Upravo je ovo područje bilo i glavnim fokusom rimskih operacija u prve dvije godine rata, a za Batona Breučkog je vezano i prvo spominjanje imena rijeke Bosne.

Naime, rimski historičar i vojnik koji je učestvovao u ratu Velej Partekul u drugoj knjizi “Rimske historije” opisuje ustanak koji je započeo u Iliriku. Opisujući predaju Batona Breučkog, Partekul opisuje kako su panonski ratnici kod rijeke Bathinus pred glavnim komandantom na ratištu Ilirika donijeli, položili oružje i prostrli se pred njegovim nogama (…conferentem arma, quibus usa erat, apud flumen nomine Bathinum prosternentemque se universam genibus imperatoris).

Kako znamo da se to desilo 3. augusta i da je riječ o rijeci Bosni

Što se tiče same datacije događaja, ona se vrši prema više historijskih izvora. Sam Partekul je ovaj događaj smjestio u osmu godinu nove ere. Precizan datum treći august se navodi u Fasti Anni Iuliani. Naime tamo je zabilježeno da je trećeg augusta Tiberije pobijedio u Iliriku.

Što se tiče samog naziva rijeke Bathinus, u historiografiji su postojali pokušaji i da se ona drugačije protumači kao rijeka Bosut ili Bednja.

Da se radi o rijeci Bosni konačno je riješio Milan Budimir u članku iz 1959. godine “Flumen nomine Bathinus”, kada je uspio jezičkom analizom pokazati da se Bathinus može čitati kao Basinus i da ne postoji nijedan hidronim koji bi bliže današnjem imenu Bosna.

Također, ovoj tezi težinu daje i to što se u Salonitanskom natpisu na kojem su navedeni putevi, koje je u Iliriku nakon gušenja ustanka izgradio namjesnik Publije Kornelije Dolabela, navodi put koji od Salone u dužini od 158 rimskih milja vodi do rijeke Ad Ba… Problem je što su sačuvana samo prva dva slova, ali većina historičara ovo povezuje da se radi Ad Bathinus.

Sa strane historijske geografije, s obzirom na tok ratnih operacija i geografski položaj Breuka, ima smisla smjestiti predaju u donji tok rijeke Bosne. Posebno ako se tome doda tok događaja nakon predaje.

Neposredno po predaji Batona Breučkog, Baton Dezitijatski je u brzoj akciji uspio da zarobi svog imenjaka. Nakon toga je organizovano “suđenje” u obliku zajedničke odluke učesnika ustanka i Baton Breučki je pogubljen.

Veliki ilirski ustanak je konačno ugašen devete godine prije nove ere, nakon čega je uspostavljena čvrsta rimska vlast koja će ostati sve do petog stoljeća.