“Ovo je bilo nezamislivo u 20. stoljeću”: BiH i zemlje regiona na udaru veoma opasnog fenomena

Ljeto 2026. godine ostat će zabilježeno kao jedno od najekstremnijih u Bosni i Hercegovini i Srbiji. Dok je Srbija imala najtopliji i drugi najsušniji august od početka mjerenja, Mostar i Bihać zabilježili su najtoplije ljeto u historiji meteoroloških mjerenja.

Gotovo tokom cijelog augusta najviše dnevne temperature na skoro svim mjernim stanicama u Srbiji bile su iznad prosjeka za period od 1961. do 1990. godine. Mjesec su obilježile dugotrajne vrućine, nedostatak padavina i izuzetno nepovoljne hidrološke prilike.

Koliko je august 2026. bio neuobičajen pokazuje istraživanje koje su proveli dr. Vladimir Đurđević, dr. Milica Tošić i Lazar Filipović s Fizičkog fakulteta u Beogradu. Njihovi rezultati ukazuju na to da bi ovako topao august u klimatskim uslovima iz sredine 20. stoljeća bio gotovo nezamisliv.

Sve češći ekstremi

Istraživački tim proveo je studiju atribucije kako bi utvrdio u kojoj su mjeri klimatske promjene doprinijele rekordnim temperaturama. Ovakva istraživanja procjenjuju koliko je globalno zagrijavanje povećalo vjerovatnoću ili intenzitet pojedinih ekstremnih vremenskih događaja.

Prema rezultatima analize, august kakav je Srbija imala 2026. godine u klimatskim uslovima iz 1950. mogao bi se očekivati jednom u približno 279 godina. U današnjoj klimi, međutim, takav mjesec može se dogoditi otprilike jednom u sedam godina.

To znači da su klimatske promjene vjerovatnoću pojave ovako toplog augusta povećale približno 39 puta. Istraživanje je provedeno prema metodologiji međunarodne inicijative World Weather Attribution, koja proučava vezu između klimatskih promjena i ekstremnih vremenskih pojava.

Rekordi padaju

Prethodni rekord za najtopliji august u Srbiji postavljen je 2024. godine, dok je rekord prije njega datirao još iz 1952. Tako je temperaturni rekord koji je trajao 72 godine oboren čak dva puta tokom samo tri ljeta.

Dr. Vladimir Đurđević upozorio je da je, osim prilagođavanja stanovništva, privrede i infrastrukture novim klimatskim uslovima, za ograničavanje daljnjeg zagrijavanja neophodno smanjivati emisije gasova s efektom staklene bašte.

Ekstremne temperature u Srbiji bile su dio šireg regionalnog obrasca. Klimatska analiza Federalnog hidrometeorološkog zavoda pokazala je da je i u Bosni i Hercegovini ljeto 2026. bilo među najtoplijim od početka mjerenja.

Historijsko ljeto

Mostar i Bihać imali su najtoplije ljeto otkako postoje službena mjerenja. U Gradačcu, Livnu, Tuzli, Bugojnu i na Ivan-sedlu bilo je drugo najtoplije, dok je u Sarajevu i Sanskom Mostu zauzelo treće mjesto.

Srednja sezonska temperatura zraka od 1. juna do 31. augusta kretala se od 18,5 stepeni na Ivan-sedlu do čak 28,7 stepeni u Mostaru.

U poređenju s referentnim periodom od 1991. do 2020. godine, prosječne temperature bile su više za 1,7 stepeni na Ivan-sedlu, odnosno za čak 3,4 stepena u Gradačcu. Najizraženija odstupanja zabilježena su u augustu, kada su temperature u pojedinim dijelovima zemlje bile i do pet stepeni iznad prosjeka.

Tropske brojke

Prema raspodjeli percentila, ljeto je u Mostaru i Bihaću svrstano u kategoriju ekstremno toplog. U Sarajevu, Sanskom Mostu, Tuzli, Zenici, Livnu i Gradačcu ocijenjeno je kao vrlo toplo.

Sezonska temperatura u Mostaru bila je 3,3 stepena iznad prosjeka, dok je odstupanje u Bihaću iznosilo 3,1 stepen. Razmjere vrućine dodatno potvrđuje broj dana tokom kojih je temperatura dostizala ili prelazila 30 stepeni.

Mostar je imao čak 87 vrućih dana, dok dugoročni prosjek za period od 1961. do 1990. iznosi 50 dana. Ukupno su zabilježena 92 topla dana, što znači da je gotovo svaki dan meteorološkog ljeta bio izuzetno topao.

Vrućine u gradovima

U Sarajevu je tokom ljeta evidentirano 47 vrućih dana, gotovo četiri puta više od dugoročnog prosjeka od 12 dana. Glavni grad BiH imao je ukupno 79 toplih dana.

Tuzla je zabilježila 84 topla i 60 vrućih dana. Ovi podaci pokazuju da visoke temperature nisu bile ograničene samo na Hercegovinu, već su se dugo zadržavale i u kontinentalnim dijelovima zemlje.

Uz rekordne temperature stigao je i ozbiljan nedostatak padavina. Iako je njihov raspored bio neujednačen, ukupne količine kiše na većini meteoroloških stanica bile su ispod višegodišnjeg prosjeka.

Suša i požari

Lokalni pljuskovi praćeni grmljavinom i gradom zabilježeni su prvenstveno tokom juna, posebno na području Tuzle, Bosanskog Petrovca, Tomislavgrada i Zenice. Takve kratkotrajne padavine, međutim, nisu mogle nadoknaditi dugotrajni nedostatak kiše.

U augustu je gotovo cijelo područje Federacije BiH bilo pogođeno izraženim manjkom padavina. Posljedica je bila suša različitog intenziteta, koja se na pojedinim područjima kretala od slabe do ekstremne.

Visok atmosferski pritisak iznad zapadne Evrope doprinosio je zadržavanju toplog zraka nad ovim dijelom kontinenta. Dugotrajna vrućina, sve sušnije tlo i nedostatak padavina stvorili su povoljne uslove za širenje suše i izbijanje požara.

Rekordna suša

Prema podacima FHMZ-a, Bihać je imao najsušnije ljeto od početka službenih mjerenja. U Mostaru je ono bilo drugo najsušnije, odmah iza ljeta 2022. godine.

Sanski Most imao je peto, a Sarajevo sedmo najsušnije ljeto u historiji mjerenja. Posebno zabrinjavaju podaci iz Mostara, gdje je tokom juna palo 38,8 milimetara kiše, u julu 25,2, a u augustu svega 8,7 milimetara.

Ukupne sezonske količine padavina kretale su se od samo 32 posto uobičajenih vrijednosti u Gradačcu do 77 posto u Livnu. Podaci tako potvrđuju da su rekordne temperature i nedostatak kiše tokom ljeta 2026. znatno povećali opasnost od suše, niskih vodostaja i šumskih požara.