SAD imaju 50 saveznih država, ali i teritorije za koje malo ko zna: Neke su hiljadama kilometara od Amerike

Neke od njih imaju milione stanovnika, vlastite parlamente i izabrane guvernere Američki izbori tradicionalno stavljaju u prvi plan savezne države poput Pensilvanije, Mičigena, Džordžije i Arizone, jer upravo njihovi glasovi često odlučuju ko će ući u Bijelu kuću. Međutim, politička karta Sjedinjenih Američkih Država ne završava se na granicama 50 saveznih država. Daleko od kontinentalnog dijela zemlje, u Karipskom moru i Tihom okeanu, nalaze se teritorije koje pripadaju SAD-u, ali nemaju isti ustavni i politički položaj kao države poput Teksasa ili Kalifornije.

Neke od njih imaju milione stanovnika, vlastite parlamente i izabrane guvernere. Na drugima živi tek nekoliko ljudi koji se brinu o istraživačkim stanicama ili zaštićenim prirodnim područjima, dok pojedina ostrva nemaju stalno stanovništvo.

Zajedničko im je da su pod američkim suverenitetom, ali nisu postale savezne države. Njihova historija otkriva i drugu stranu američkog širenja: od rata sa Španijom i kupovine ostrva od evropskih sila do dogovora s lokalnim stanovništvom i strateških interesa u Pacifiku.

Nisu sve teritorije iste

Kada se govori o američkim teritorijama, najvažnije je razlikovati pet naseljenih teritorija od grupe manjih, uglavnom nenaseljenih ostrva i atola. Pet glavnih teritorija su Portoriko, Guam, Američka Samoa, Američka Djevičanska Ostrva i Sjeverna Marijanska Ostrva.

One se nazivaju neinkorporiranim teritorijama. To znači da nisu uključene u SAD na isti ustavni način kao savezne države, a Ustav SAD-a ne primjenjuje se na njih u potpunosti na isti način kao u državama Unije. Iako imaju lokalne institucije i određeni stepen samouprave, Kongres SAD-a zadržava široke ovlasti nad njihovim statusom.

Njihovi stanovnici ne učestvuju na predsjedničkim izborima na isti način kao stanovnici saveznih država. Građani koji žive na tim teritorijama ne glasaju na općim izborima za predsjednika SAD-a, iako pojedini imaju američko državljanstvo. Postoje izuzeci za stanovnike teritorija koji se presele u neku od saveznih država ili Washington, gdje mogu glasati ako ispunjavaju uslove.

Teritorije imaju i predstavnike u Predstavničkom domu Kongresa, ali oni ne mogu glasati o konačnom usvajanju zakona kao punopravni članovi. Portoriko ima rezidentnog komesara, dok ostale naseljene teritorije imaju delegate.

Drugu grupu čine manja udaljena ostrva, među kojima su Baker, Hauled, Džarvis i Vejk. Neka su važna zbog prirode, naučnih istraživanja ili strateškog položaja, ali nemaju zajednice stanovnika koje bi na njima živjele kao u uobičajenim naseljima.

Važno je i ne miješati američke teritorije s državama koje imaju sporazume o slobodnom pridruživanju SAD-u. Mikronezija, Maršalska Ostrva i Palau samostalne su države, a ne američke teritorije.

Portoriko

Portoriko je daleko najmnogoljudnija američka teritorija, s više od tri miliona stanovnika. Nalazi se na Karibima, istočno od Dominikanske Republike, a njegov glavni grad San Huan poznat je po šarenim kolonijalnim kućama, starim španskim utvrdama i snažnom latinoameričkom identitetu.

Portoriko: Ostrvo koje je veće od mnogih američkih političkih priča. pleasantholidays

SAD je preuzeo Portoriko od Španije nakon Špansko-američkog rata 1898. godine. Ostrvo je do tada bilo pod španskom vlašću više od četiri stoljeća. Pariškim mirovnim ugovorom Španija je prepustila Portoriko, Guam i Filipine Sjedinjenim Američkim Državama.

Portorikanci su američko državljanstvo dobili 1917. godine. Imaju vlastitog guvernera i zakonodavnu skupštinu, a španski je dominantan jezik u svakodnevnom životu. Ipak, oni koji žive na ostrvu ne mogu glasati na općim predsjedničkim izborima u SAD-u.

Upravo je to jedna od najvećih političkih posebnosti Portorika: njegovi stanovnici američki su državljani, mogu služiti u američkoj vojsci, ali nemaju pravo glasa za predsjednika dok žive na ostrvu.

Pitanje budućeg statusa godinama izaziva rasprave. Dio stanovništva želi da Portoriko postane 51. savezna država, drugi podržavaju sadašnji oblik teritorijalne povezanosti, dok treći zagovaraju nezavisnost. Referendumi o statusu održavani su više puta, ali konačno rješenje nije postignuto.

Guam

Guam je ostrvo u zapadnom Pacifiku, u području Mikronezije. Od Havaja ga dijele hiljade kilometara, a geografski je mnogo bliži Filipinima i istočnoj Aziji nego kontinentalnom dijelu SAD-a.

Guam: Američka teritorija bliža Aziji nego Americi. visitguam

Španija je Guam kontrolisala stoljećima, a SAD ga je preuzeo 1898. godine, nakon pobjede u ratu sa Španijom. Za Washington ostrvo nije bilo važno samo zbog teritorijalnog širenja. Njegov položaj učinio ga je značajnom tačkom za američku mornaricu i kasnije vojno prisustvo u Pacifiku.

Guam je posebno stradao tokom Drugog svjetskog rata. Japan je zauzeo ostrvo u decembru 1941. godine, ubrzo nakon napada na Pearl Harbor. Američke snage vratile su kontrolu u ljeto 1944. godine, nakon teških borbi.

Danas Guam ima vlastitog guvernera i zakonodavno tijelo, a stanovnici rođeni na ostrvu američki su državljani. Ipak, ne mogu glasati za predsjednika SAD-a dok tamo žive.

Njegova uloga mnogo je veća od veličine ostrva. Guam je jedno od najvažnijih uporišta američke vojske u zapadnom Pacifiku, zbog čega se često spominje u analizama mogućeg sukoba između SAD-a i Kine. Za stanovnike to znači da se svakodnevni život odvija uz vojnu infrastrukturu i geopolitičke napetosti koje su hiljadama kilometara udaljene od Washingtona.

Američka Samoa

Američka Samoa nalazi se u južnom Pacifiku, između Havaja i Novog Zelanda. Čine je ostrva vulkanskog porijekla i manji koralni atoli, a njeno stanovništvo snažno je vezano za samoansku kulturu, porodične zajednice i tradicionalni sistem lokalnih poglavara.

Američka Samoa: Jedino naseljeno područje s posebnim statusom državljanstva. American Samoa Pocket Guide

Njena historija razlikuje se od historije Guama i Portorika. Krajem 19. stoljeća evropske sile i SAD nadmetale su se za utjecaj na samoanskom arhipelagu. Nakon dogovora kojim je područje podijeljeno, lokalni poglavari prepustili su istočni dio arhipelaga SAD-u kroz sporazume iz 1900. i 1904. godine.

Najzanimljivija razlika u odnosu na ostale četiri naseljene teritorije jeste status stanovnika. Osobe rođene u Američkoj Samoi automatski ne dobijaju američko državljanstvo samo na osnovu rođenja na toj teritoriji. U pravilu imaju status američkih državljana u širem smislu, odnosno američkih državljana bez punog državljanstva (U.S. nationals), što im omogućava da žive u SAD-u, ali im ne daje sva prava američkih državljana. Državljanstvo mogu steći posebnim postupkom.

To nije samo pravna formalnost. Rasprava o državljanstvu povezana je i s nastojanjem dijela stanovništva da sačuva tradicionalni sistem vlasništva nad zemljom i kulturne običaje. Zbog toga pitanje automatskog američkog državljanstva nema jednaku političku težinu za sve stanovnike.

Američka Djevičanska Ostrva

Američka Djevičanska Ostrva čine grupu karipskih ostrva, među kojima su najveća Sent Tomas, Sent Kroa i Sent Džon. Njihova prošlost povezana je s evropskim kolonijalnim silama, trgovinom šećerom i ropstvom.

Danska prošlost na Karibima. vinow

Za razliku od Portorika, koji je preuzet od Španije, ova ostrva SAD je kupio od Danske. Sporazum je postignut 1916. godine, a američka uprava preuzela je ostrva 1917. godine. Kupovina je tada iznosila 25 miliona dolara u zlatu, a jedan od ključnih razloga bio je strateški položaj ostrva u Karipskom moru, posebno u vrijeme kada je kontrola pomorskih puteva imala veliki značaj.

Američka Djevičanska Ostrva: Sent Džon. St. John Beach Guide

Stanovnici rođeni na ovim ostrvima američki su državljani, ali, kao i stanovnici drugih teritorija, ne glasaju na predsjedničkim izborima dok žive tamo. Imaju lokalnu vlast i predstavnika u Kongresu bez prava glasa pri konačnom usvajanju zakona.

Danas su ostrva poznata po turizmu, plažama i koralnim grebenima. Ipak, njihov položaj nije samo turistička priča: ona su podsjetnik da su SAD tokom 20. stoljeća svoj utjecaj na Karibima širile i kupovinom teritorija od evropskih država, a ne samo ratovima.

Sjeverna Marijanska Ostrva

Sjeverna Marijanska Ostrva nalaze se u zapadnom Pacifiku, sjeverno od Guama. Riječ je o arhipelagu od 14 ostrva, a najveće među njima je Sajpan.

Sjeverna Marijanska Ostrva: Najnovija velika teritorijalna cjelina. vrbo

Njihova historija posebno je složena jer su nakon njemačke kolonijalne uprave prešla pod kontrolu Japana poslije Prvog svjetskog rata. Tokom Drugog svjetskog rata ostrva su bila važna japanska vojna uporišta, a bitka za Sajpan 1944. godine bila je jedna od ključnih operacija američkih snaga u Pacifiku.

Nakon rata ostrva su postala dio teritorije pod starateljstvom Ujedinjenih nacija kojom su upravljale SAD. Za razliku od nekih drugih pacifičkih ostrva koja su kasnije postala nezavisne države, Sjeverna Marijanska Ostrva odlučila su se za političku uniju sa SAD-om. Sporazum o tom statusu stupio je u punu snagu 1986. godine.

Danas imaju vlastitu vladu, guvernera i zakonodavno tijelo, a osobe rođene na ostrvima američki su državljani. Ipak, nemaju pravo glasa za predsjednika dok žive na teritoriji.

Sajpan je poznat i po historiji Drugog svjetskog rata, ali i po turizmu i tekstilnoj industriji, koja je u prošlosti privlačila pažnju zbog posebnih trgovinskih pravila i proizvodnje odjeće za američko tržište.

A šta je s ostrvima na kojima gotovo niko ne živi?

Osim pet naseljenih teritorija, SAD ima i udaljena ostrva i atole koji su pod američkim suverenitetom, ali nemaju stalne zajednice stanovnika. U ovu grupu ubrajaju se, između ostalih, Bejker, Hauled, Džarvis, Džonston, Kingmanov greben, Midvej, Navasa, Palmira i Vejk.

Atol Vejk. Wikimedia Commons

Njihova historija često je povezana s jednim neobičnim razlogom: ptičjim izmetom. Američki zakon iz 1856. godine omogućio je američkim građanima da polažu pravo na nenaseljena ostrva na kojima su se nalazile velike količine guana, materijala bogatog hranjivim sastojcima koji se koristio kao đubrivo. Zbog tadašnje vrijednosti guana, udaljena ostrva u Pacifiku i Karibima postala su predmet američkih teritorijalnih zahtjeva.

Palmira Atol. Nature.org

Neka od tih područja danas su važna zbog očuvanja prirode i morskih ekosistema. Midvej je, naprimjer, poznat po velikim kolonijama morskih ptica, dok je atol Palmyra važan zbog koralnih grebena i bogatog morskog svijeta.

Vejk ima i strateški značaj zbog svog položaja u Pacifiku. Tokom Drugog svjetskog rata bio je poprište borbi između američkih i japanskih snaga, a danas je povezan s američkim vojnim i logističkim aktivnostima. Ova ostrva pokazuju da teritorijalni značaj ne zavisi uvijek od broja stanovnika: nekad su važniji položaj, prirodni resursi ili vojna infrastruktura.

Zašto ne mogu jednostavno postati savezne države?

Status teritorija nije samo administrativno pitanje. Da bi neka teritorija postala savezna država, potreban je politički proces u kojem Kongres SAD-a ima ključnu ulogu. U slučaju Portorika, rasprava o državnosti traje decenijama, dok se druge teritorije suočavaju s drugačijim pitanjima, uključujući očuvanje lokalne kulture, ekonomske interese i odnos s federalnom vlašću.

Stanovnici teritorija nisu svi u istom položaju: većina rođenih u pet naseljenih teritorija jesu američki državljani, ali nemaju ista politička prava kao stanovnici saveznih država. Američka Samoa posebno se izdvaja jer njeni stanovnici rođenjem uglavnom stiču status američkih državljana bez punog državljanstva.

Zato američke teritorije nisu tek udaljeni komadi zemlje na karti. One otvaraju pitanje šta znači biti dio Sjedinjenih Američkih Država kada teritorija pripada zemlji, ali njeni stanovnici nemaju isti utjecaj na izbor predsjednika i donošenje federalnih zakona.

Za razliku od saveznih država, čiji glasovi ulaze u računicu Elektorskog kolegija, teritorije ne učestvuju u tom procesu. Njihovi stanovnici mogu biti američki državljani, služiti u američkoj vojsci i biti podložni brojnim federalnim zakonima, ali izbor predsjednika i dalje se odlučuje bez njihovog neposrednog glasa dok žive na tim ostrvima.

Upravo je to paradoks američkih teritorija: SAD nije samo 50 saveznih država i federalni distrikt. To je i skup ostrva na Karibima i u Pacifiku čiji stanovnici imaju različite historije, identitete i nivoe političkih prava, iako su pod istom zastavom.

Avaz.ba