Željeli su pomoći bolesnom dječaku, a novac je završio kod prevaranata

Slike dječaka u bolničkom krevetu i apel za pomoć u Facebook grupi “Nada za Andreja” vidjele su stotine hiljada ljudi na ovoj društvenoj mreži u Bosni i Hercegovini i regionu. Građani i građanke, u želji da pomognu u djetetovoj borbi s teškom bolešću, donirali su novac i dijelili apel sa svojim prijateljima.

Sve je, ipak, bila bestidna prevara, tek jedna u nizu koja apelom na savjest izmamljuje novac. Platforma za provjeru činjenica Raskrinkavanje pisala je u više analiza o primjerima lažnih humanitarnih akcija koje su se širile društvenim mrežama u regionu.

Ovo je samo jedna od prevarnih strategija na društvenim mrežama u našem regionu. Građani/ke država Zapadnog Balkana godinama su meta brojnih prevara u kojima ostaju bez novca i daju osjetljive podatke.

Najbrže rastući oblik zloupotrebe digitalnog prostora

Online prevare predstavljaju jedan od najbrže rastućih oblika zloupotrebe digitalnog prostora. Lažne nagradne igre, lažne internet-trgovine, krađa identiteta poznatih kompanija i institucija te različiti oblici finansijskih prevara svakodnevno targetiraju građane i građanke BiH. Istovremeno, organizatori ovih prevara koriste mogućnosti koje pružaju velike online platforme kako bi u kratkom vremenu dosegli veliki broj korisnika/ca, često uz izostanak njihovog razotkrivanja i adekvatnog sankcionisanja.

Udruženje građana i građanki “Zašto ne” objavilo je publikaciju “Online prevare u Bosni i Hercegovini: Analiza i preporuke za unapređenje odgovora”, koja daje pregled najčešćih oblika online prevara, analizira postojeći institucionalni i regulatorni okvir u Bosni i Hercegovini te razmatra odgovornost različitih aktera u njihovom sprečavanju.

Publikacija se posebno osvrće na ulogu velikih online platformi i evropske regulatorne standarde, prije svega Akt o digitalnim uslugama (Digital Services Act – DSA), koji uvodi jasnije obaveze platformi u pogledu postupanja prema nezakonitom sadržaju, transparentnosti digitalnog oglašavanja i zaštite korisnika/ca

Lažne nagradne igre na Facebook stranicama

Među najčešćim vrstama prevara na našem govornom području izdvajaju se lažne nagradne igre i ogromni popusti koji postaju viralni na društvenim mrežama. Na Facebook stranicama koje imitiraju poznate brendove automobila, odjeće, namještaja, bijele tehnike ili izgled poznatih lanaca trgovine objavljuju se učestalo “nagradne igre” u kojima građani/ke navodno mogu osvojiti veoma vrijedne nagrade ili im se nude vrijedni proizvodi po nevjerovatnim cijenama.

Od vaučera za kupovinu namirnica, preko veš-mašina i telefona pa sve do skupocjenih automobila, u ovakvim “nagrađivanjima” obećavaju se razne nagrade, a navodni uslovi za učešće obično su vrlo jednostavni. Sve što treba uraditi jeste ostaviti komentar, “lajkovati” i podijeliti objavu. Popularna krilatica “ko igra – taj i dobija” ovdje je doslovno primijenjena na lažna obećanja; u pravilu, svi koji ostave bilo kakav komentar, bez obzira na ispunjenje drugih “uslova”, dobiju poruku u kojoj se navodi da su osvojili jednu od nagrada. 

Ipak, prava motivacija prevaranata pokazuje se najčešće kada dođe vrijeme za korak “registracije” za preuzimanje navodne nagrade. “Srećni dobitnici/e” tada dobijaju link od stranice na kojem trebaju ostaviti svoje podatke. Web stranice na koje vode ovi linkovi napravljene su tako da izgledaju kao zvanična stranica kompanije koja navodno daje nagradu. Sve je, dakle, kreirano tako da odaje dojam autentičnosti i stvarne povezanosti s brendom, kompanijom ili lancem marketa koji “dijele poklone”.

Ostavljanje ličnih podataka na prevarantskim stranicama

U nekim primjerima, građani/ke na ovim stranicama trebaju ostaviti lične podatke, uključujući i broj telefona, navodno kako bi bili kontaktirani za preuzimanje “nagrade”. No, ostavljanje broja telefona na linku koji pošalju prevarantske stranice zapravo će rezultirati aktiviranjem neke skupe pretplate na tom broju. Napomena o registraciji na ovakve pretplate navedena je sitnim slovima, često na samom dnu ovih stranica i na engleskom jeziku, kako bi bila što manje vidljiva. 

Raskrinkavanje je do sada analiziralo stotine takvih prevara.

Među najčešćim prevarama na društvenim mrežama u regionu jesu i reklame za različite proizvode koji se lažno predstavljaju kao lijekovi, kao i reklame za sumnjive platforme za trgovinu kriptovalutama. Prevaranti često zloupotrebljavaju identitete poznatih doktora i doktorica, umjetnika/ca, političara/ki, institucija i medija kako bi stvorili privid autentičnosti ovih reklama. Cilj zloupotrebe poznatih lica jeste da građanima/kama ulije povjerenje u ove promocije i tako ih navede da kupe proizvod ili “ulože” novac u sumnjive platforme, uz obećanje brzog izlječenja ili zarade. Raskrinkavanje i kolege/inice s fact-checking platformi u regionu pisali su u desetinama analiza o ovakvim manipulativnim strategijama promocije.

BiH nema jedinstven zakon, ali ima podijeljene nadležnosti

Spomenuta publikacija koju je objavilo Udruženje “Zašto ne” donosi preporuke namijenjene različitim akterima: biznisima, donosiocima odluka, nadležnim institucijama (istražnim i pravosudnim organima, tijelima za zaštitu potrošača), online platformama i organizacijama civilnog društva.

Preporuke su usmjerene na unapređenje koordinacije između institucija, jačanje kapaciteta za otkrivanje i procesuiranje organizatora prevara, razvoj efikasnijih mehanizama prijavljivanja i uklanjanja prevarnih sadržaja, veću odgovornost online platformi, kao i jačanje digitalne i medijske pismenosti građana/ki. Kompletnu publikaciju možete pročitati na ovom LINKU.

Država BiH trenutno nema jedinstven zakon koji sistemski reguliše online prevare niti posebne propise koji uređuju odgovornost velikih online platformi za sadržaj i oglase koje distribuiraju.

Zaštita građana zasniva se na kombinaciji propisa iz oblasti zaštite potrošača, krivičnog prava, elektronske trgovine i zaštite ličnih podataka. Također, i nadležnosti su podijeljene između različitih nivoa vlasti, identifikacija organizatora prevara često je otežana zbog njihovog međunarodnog karaktera, a institucije se suočavaju s ograničenim tehničkim i kadrovskim kapacitetima za provođenje digitalnih istraga.

Udruženje građana i građanki “Zašto ne” stoga je pokrenulo i video kampanju na društvenim mrežama kako bi se građani dodatno educirali o online prevarama.

Projekat „ Adresiranje online prevara kroz odgovornost platformi i osnaživanje građana/ki”, koji provodi UG “Zašto ne”, podržan je u okviru šireg programa „MedIA-Lit” koji vodi Centar za građansko obrazovanje (CCE/CGO) u partnerstvu s Helsinškim odborom za ljudska prava u Srbiji (HCHRS), Helsinškiot komitet za čovekovi prava u Sjevernoj Makedoniji (MHC), Tirana Centre for Journalism Excellence (TCJE) iz Albanije i Atlanstkom inicijativom (AI) iz Bosne i Hercegovine, uz finansijsku podršku Evropske unije i sufinansiranje Ministarstva regionalno-investicionog razvoja i saradnje s nevladinim organizacijama Vlade Crne Gore.