MUP koristi sisteme za prepoznavanje lica: Nadzor građana i društvenih kontakata

BIRN otkriva da MUP Srbije koristi ruski FindFace i japanski NEC sistem za prepoznavanje lica i biometrijski nadzor građana

MUP Srbije posjeduje još dva napredna softvera za prepoznavanje lica koji do sada nisu bili poznati domaćoj javnosti, pokazuju podaci do kojih je došao BIRN.

Jedan je ruski sistem FindFace kompanije NtechLab iz Moskve, koji omogućava prepoznavanje lica u realnom vremenu, analizu ponašanja i povezivanje osoba kroz mreže kontakata. Prema dostupnim podacima, softver može analizirati milione zapisa u sekundi i raditi na velikom broju kamera istovremeno.

Drugi sistem je softver NeoFace Watch japanske korporacije NEC, jednog od pionira u oblasti biometrije. Prema podacima iz izmjene plana javnih nabavki za 2019. godinu, MUP je planirao nabavku „NEC face recognition system“, dok zvanični tender nikada nije objavljen. BIRN saznaje iz dobro obaviještenih izvora MUP-a da je softver ove kompanije, koji također može prepoznavati lica u realnom vremenu, nabavljen i instaliran.

Oglas

Upozorenja stručnjaka

Filip Milošević iz SHARE Fondacije kaže da su „intruzivan, masovni i targetirani nadzor alati autoritarnih režima kojima su kontrola i represija imperativ za očuvanje pozicije moći“, a da „tehnologija napreduje svake godine, a nove funkcije i mogućnosti sigurno mame one koji su u poziciji da ih kupuju“.

Tajna javna rasprava o novom nacrtu zakona o policiji održana je početkom aprila ove godine, a u nacrtu nema pomena o biometrijskim tehnologijama, kao što je bio slučaj u prethodnim nacrtima, koji su povučeni nakon negativnih reakcija javnosti.

„Mislim da je biometrijski nadzor izostavljen iz nacrta jer je procijenjeno da bi to bio politički rizik u ovom momentu. U MUP-u su svjesni da trenutno nema ni kapaciteta ni volje da bilo koja institucija izvrši efektivan nadzor i utvrdi da li se koriste nedozvoljene tehnologije. U takvim okolnostima, rizik od pokušaja regulacije je veći od rizika korištenja nedozvoljenih tehnologija“, kaže Ana Toskić, stručnjakinja za privatnost i izvršna direktorica nevladine organizacije Partneri Srbija.

Kompanije NtechLab i NEC, kao i MUP Srbije, nisu odgovorili na novinarska pitanja BIRN-a.

Šta je ranije otkriveno

BIRN je ranije otkrio da je 2022. godine MUP Srbije nabavio softver za prepoznavanje lica Griffeye koji ima funkciju prepoznavanja lica, pretrage interneta prema licu i analize metapodataka.

U međuvremenu su mapirane nabavke javnih ustanova i institucija širom Srbije koje su godinama unazad nabavljale invazivnu opremu za videonadzor. Dodatni kontekst dali su i istraživanje SHARE Fondacije o javno-privatnom partnerstvu s kompanijom Huawei i projektu „1000 kamera“, kao i istraživanje Radija Slobodna Evropa o nabavkama DSS Pro platforme s funkcijom prepoznavanja lica u gradovima širom Srbije.

Od Moskve do Srbije

Da je Srbija jedna od zemalja u kojima se koristi ruski softver za prepoznavanje lica FindFace prvi put se saznalo krajem 2020. godine, kada je u intervjuu za američki Forbes Aleksandar Kabakov, suosnivač tada još mladog ruskog start-upa NtechLab, rekao da se to rješenje već naširoko koristi u Moskvi te da među korisnicima imaju i državne institucije u Srbiji.

Slično potvrđuje i zvanični Telegram kanal kompanije iz maja 2024. godine, navodeći Srbiju među korisnicima ovog sistema, uz Brazil i Meksiko.

Istraživanje neprofitne tehnološke organizacije Qurium pokazalo je da se ovaj softver u Srbiji koristi najmanje od 2019. godine.

Kako funkcioniše FindFace

FindFace radi kao analitički softver za automatsko prepoznavanje lica, starosti, pola, emocija, aksesoara, siluete, odjeće, vozila i objekata. U djeliću sekunde upoređuje lica s bazom podataka i generira obavještenja ili alarme u realnom vremenu.

Omogućava pretragu snimaka prema licu i drugim parametrima, kao i kreiranje analitičkih izvještaja o ljudima i njihovom ponašanju. Njegovi kreatori tvrde da može raditi na stotinama hiljada kamera istovremeno.

„Takvi softveri apsolutno svaku kameru prave ‘pametnom’. Osim toga, otvaraju mogućnost za centralizaciju svih materijala na jednom mjestu – da signal sa svake kamere prosljeđuju u jedan komandno-kontrolni centar iz kojeg se sve posmatra i analizira u realnom vremenu“, kaže Filip Milošević iz SHARE Fondacije.

Praćenje kontakata i kretanja

Jedna od funkcija sistema omogućava grupisanje i filtriranje videosnimaka prema zadanim parametrima, dok druga omogućava praćenje društvenog kruga osobe od interesa.

„Prilikom praćenja interakcija, sistem automatski određuje krug ljudi sa kojima je određena osoba ranije bila u kontaktu. Za svaku osobu iz prvog kruga sistem zatim formira još jedan krug povezanih ljudi, i tako dalje. Ukupno, analiza interakcija ide do dubine od tri kruga povezanosti“, stoji u tehničkoj dokumentaciji.

„Ovo je analitička funkcija koja jasno može da otkrije ‘ko se sa kim viđa, gdje ide i šta radi’, međutim sama činjenica da neselektivno obrađuje biometrijske podatke svih lica na snimcima, a ne samo onih za koje postoji naredba suda, čini je protivzakonitom za upotrebu“, smatra Filip Milošević.

Instaliran i japanski NEC sistem

Drugi softver za prepoznavanje lica koji je MUP instalirao dolazi od japanske korporacije NEC. U jednoj od izmjena plana javnih nabavki za 2019. godinu naveden je „NEC softver za prepoznavanje lica“, iako zvanična nabavka nikada nije raspisana.

BIRN navodi da su iz dobro obaviještenih izvora u MUP-u dobili potvrdu da je sistem NeoFace Watch nabavljen i instaliran.

Kompanija NEC u promotivnim materijalima ističe brzinu prepoznavanja lica, mogućnost simultanog prepoznavanja više osoba i veliku preciznost, uključujući i rad sa fotografijama lošijeg kvaliteta.

Domaća i strana rješenja

U Srbiji posluje više firmi koje nude kamere ili softvere za prepoznavanje lica i druge analitičke funkcije. Neke od njih učestvuju na tenderima i dobijaju poslove za ugradnju videonadzora u institucijama javne vlasti.

Među njima je i kompanija Mercury AI Solutions, koja promovira kamere i softvere za prepoznavanje lica, nasilja, oružja i registarskih tablica. Kompanija planira izgradnju fabrike kamera u okolini Jagodine i već zapošljava stručnjake iz oblasti vještačke inteligencije i kompjuterskog vida.

„Nažalost, kako je reakcija institucija uglavnom izostajala u ranije utvrđenim slučajevima biometrijskog nadzora, to je mnogima bio znak da mogu da razvijaju, stavljaju u promet ili koriste različite sisteme nadzora. Oni su, međutim, i dalje nezakoniti“, kaže Ana Toskić za BIRN.