Od oltara do mita: Opelo za zločinca Mladića

Sahrana ratnog zločinca Ratka Mladića u ponedjeljak u Beogradu bila je istinska slika odnosa većinskog dominantno vladajućeg dijela srpskog društva, Srbije i Srpske pravoslavne crkve (SPC) prema ratovima devedesetih, žrtvama i presudama međunarodnih sudova.

Na sahrani čovjeka koji je pred Haškim tribunalom pravosnažno osuđen za genocid u Srebrenici, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine, opelo je služio patrijarh Srpske pravoslavne crkve Porfirije. Mladić je u Beogradu ispraćen uz vojne počasti, prisustvo visokih zvaničnika Srbije i iz bosanskohercegovačkog entiteta Republika Srpska te masovno okupljanje njegovih poštovalaca. Evropska unija (EU) je prizore sa sahrane opisala kao “šokantne”, dok je predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen upozorila da veličanje osuđenog ratnog zločinca dovodi u pitanje evropski put Srbije.

Kakve su veze crkve i nacionalista?

No, uloga crkve u ovoj priči ne počinje Mladićevom sahranom. Traje mnogo duže.

Srpska pravoslavna crkva bila je jedan od važnih društvenih stubova kroz koji se tokom osamdesetih i devedesetih godina razvijao srpski nacionalizam. Historičari i istraživači godinama ukazuju na blisku vezu dijela crkvene hijerarhije s nacionalnim političkim projektima koji su prethodili raspadu Jugoslavije i ratovima. SPC je uoči sukoba postala važan faktor okupljanja i homogenizacije srpskog nacionalnog korpusa.

To, naravno, ne znači da se može cijela crkva ili svaki njen sveštenik označiti kao ratni huškač. U SPC-u su postojali različiti glasovi, kao i ljudi koji su zagovarali mir. Međutim, činjenica je da su pojedini najutjecajniji crkveni velikodostojnici tokom ratova stajali uz nacionalističke politike, podržavali političke i vojne ciljeve etničkog čišćenja, posebno bosanskih Srba, ili učestvovali u stvaranju mita o ratu kao historijskoj i “svetoj borbi srpskog naroda”.

Posebno mjesto u toj priči zauzimao je pokojni mitropolit Amfilohije Radović. Njegov javni angažman tokom devedesetih pokazivao je koliko se vjerski autoritet mogao pretvoriti u politički i nacionalni instrument. Istraživanja o ulozi religije u ratovima na prostoru država ex. Jugoslavije bilježe i podršku pojedinih crkvenih velikodostojnika odbacivanju mirovnih planova za Bosnu i Hercegovinu.

Amfilohije je koristio izrazito ratnički i apokaliptični jezik. Govorio je o navodnoj ugroženosti srpskog naroda, sukobu pravoslavlja sa Zapadom i islamom, a u jednom od poznatih iskaza poručivao je da “bez smrti neće biti vaskrsenja”. U vremenu kada su ljudi ubijani, protjerivani i zatvarani, takve poruke imale su i političku težinu.

Šta se dešavalo nakon rata?

Prema mišljenjima mnogih hroničara ovdašnjih (ne)prilika, još je važnije pitanje šta se dogodilo nakon rata.

Umjesto jasnog i nedvosmislenog suočavanja s presuđenim zločinima, značajan dio crkvene hijerarhije nastavio je njegovati kult ratnih vođa. Mladić, Radovan Karadžić i drugi osuđeni ratni zločinci u dijelu crkveno-nacionalnog narativa nisu predstavljani prvenstveno kao ljudi odgovorni za zločine nad civilima, nego kao “zaštitnici srpskog naroda”.

Upravo radi toga i sahrana zločinca Mladića, onakva kakvom je EU “šokirana”, nije došla niotkuda i kao puka slučajnost. Ili kako su u Beogradu voljeli reći “dešavanjem naroda”.

Fakt je da je tijelo zločinca Mladića bilo izloženo u pravoslavnom hramu u Beogradu, a opelo je predvodio upravo patrijarh Porfirije. Patrijarh je Mladića opisivao kao čovjeka koji je “svoj život dao za slobodu svog naroda”, uz poruku da “crkva ima zadatak moliti za svakog čovjeka i da konačni sud pripada Bogu”.

I tu je najveći paradoks.

Porfirije je tokom godina službe u Zagrebu gradio potpuno drugačiju priču o ulozi crkvenog poglavara. Govorio je o dijalogu, praštanju i pomirenju. Kada je dolazio u Zagreb, poručivao je da će upravo “dijalog, praštanje, pomirenje” biti tri načela njegovog djelovanja.

To je bila važna i dobrodošla poruka. Ipak, svakom civilizovanom čovjeku jasno je da pomirenje ima smisla samo ukoliko podrazumijeva suočavanje s činjenicama.

Ne može biti istinskog pomirenja ako se čovjek pravosnažno osuđen za genocid predstavlja kao heroj, a od žrtava se očekuje oprost i pomirenje.

Gdje je granica vjerskog prava?

Da li je moguće istovremeno govoriti o pomirenju u Zagrebu, a nekoliko godina poslije služiti opelo čovjeku čija je komandna odgovornost za genocid u Srebrenici i druge zločine pravosnažno utvrđena? Ne!

Nije moguće ni govoriti “o mostovima između naroda”, a prešutjeti činjenicu da se na tim mostovima i dalje podižu spomenici ratnim ideologijama.

Gdje je uopće granica između vjerskog prava da se pomoli za svakog čovjeka i javnog čina kojim se najvećem ratnom zločincu na tlu Evrope od Drugog svjetskog rata daje društveni i moralni legitimitet?!

Očigledno, kada crkva ratnom zločincu daje religijski okvir i iskazuje duboko poštovanje, situacija na terenu postaje mnogo opasnija od uobičajenog historijskog revizionizma.

Naučila nas je tome daljna, ali i bliska prošlost.